به گزارش روابط‌عمومی سازمان جهاد کشاورزی مازندران، محققان و کارشناسان این بخش اعتقاد دارند تغییر اقلیم مهم‌ترین عامل اثرگذار و تعیین‌کننده بر آینده کشاورزی است؛ عاملی که اگر به‌طور جدی پذیرفته و با آن تطبیق داده نشود، می‌تواند کشاورزی را از یک فعالیت تولیدی پایدار به یک حوزه «بسیار حساس و پرریسک» تبدیل کند.

 

به باور این کارشناسان، ادامه مقاومت کشاورزان در برابر به‌روزرسانی الگوی کشت و عدم استفاده از ارقام، نژادها و گونه‌های جدید زراعی، باغی، دامی و شیلاتی سازگار با شرایط جدید آب‌وهوایی، آن‌ها را با چالش‌های جدی در تولید، هزینه و پایداری معیشت روبه‌رو خواهد کرد.

 

مازندران؛ قطب کشاورزی در خط مقدم تغییر اقلیم

 

مازندران که یکی از قطب‌های اصلی کشاورزی کشور و تأمین‌کننده بخشی از امنیت غذایی ایران است، امروز به‌شکل محسوسی آثار تغییر اقلیم را تجربه می‌کند. آسیب‌پذیر شدن گونه‌های مختلف کشاورزی در سه پهنه کوهستانی، جلگه‌ای و جنگلی استان، نشانه‌ای روشن از تغییر شرایط اقلیمی و افزایش ریسک تولید در این خطه به شمار می‌رود.

 

در چنین شرایطی، بخش کشاورزی مازندران – به‌ویژه در حوزه محصولات زراعی و باغی – دائماً در معرض حوادث غیرمترقبه و شرایط جوی غیرقابل کنترل قرار دارد. از همین‌رو، کارشناسان بر این نکته تأکید می‌کنند که برای حفظ پایداری و امنیت تولید، بهره‌گیری از روش‌های علمی «مدیریت خطرپذیری» دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

 

بر اساس گزارش‌های رسمی، کشاورزان و باغداران مازندران سالانه ۷۲ نوع محصول تولید می‌کنند و بخش قابل توجهی از زمین‌های کشاورزی استان، هر ساله تا سه مرتبه زیر کشت می‌روند. این تنوع و شدت بهره‌برداری، در کنار فشارهای اقلیمی، نشان می‌دهد که کوچک‌ترین اختلال در الگوی بارندگی، دما و منابع آب، می‌تواند پیامدهای اقتصادی و معیشتی گسترده‌ای در پی داشته باشد.

 

ناکارآمدی داده‌های قدیمی؛ لزوم بازطراحی اطلاعات و تقویم کشت

 

محققان بخش کشاورزی معتقدند تغییر اقلیم باعث شده بسیاری از اطلاعات و داده‌های کشاورزی که در گذشته مبنای برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری قرار می‌گرفت – از تقویم کشت و برداشت تا برنامه آبیاری و مصرف نهاده‌ها – دیگر کارایی سابق را نداشته باشد.

 

به گفته آنان، با افزایش دما و کاهش بارش در سال‌های اخیر، شاخص‌های کلیدی الگوی کشت شامل تاریخ کاشت و برداشت، دوره آبیاری، زمان استفاده از سموم و نوع و میزان کود، نیازمند بازنگری جدی است. در این میان، استفاده از شاخص‌های اقلیمی کشاورزی و پارامترهای هواشناسی می‌تواند تصویری دقیق‌تر از وضعیت رشد و تولید محصولات در شرایط جدید آب‌وهوایی ارائه دهد و مبنای اصلاح الگوی کشت قرار گیرد.

 

با این حال، مرور آمار خسارات ناشی از حوادث طبیعی در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که بخش بزرگی از تولیدکنندگان همچنان بر روش‌های سنتی و عادت‌محور در انتخاب ارقام و مدیریت آب و خاک پافشاری می‌کنند؛ موضوعی که شکاف میان توصیه‌های کارشناسی و عمل میدانی را پررنگ‌تر کرده است.

 

از سیلاب تا فرونشست؛ صورت‌های مختلف یک بحران واحد

 

باران‌های سیل‌آسا، تگرگ، سیلاب، خشکسالی، سرما و یخبندان، طوفان و آتش‌سوزی، مجموعه‌ای از حوادثی است که در سال‌های اخیر خسارات قابل توجهی به محصولات زراعی، باغی، دامپروری و شیلاتی مازندران وارد کرده است.

 

نمونه‌ای از سازگاری خلاقانه با تغییر اقلیم را می‌توان در اقدام یک زن کشاورز پیشرو در روستای «ولاغوز» چهاردانگه ساری مشاهده کرد که در مزرعه‌ای دو هکتاری، به پرورش میوه بلوبری – یکی از محصولات سازگار با شرایط رطوبتی و با ارزش اقتصادی بالا – روی آورده است. این اقدام نشان می‌دهد که تغییر الگوی کشت می‌تواند در عین حفاظت از منابع آب، به بهبود معیشت خانوارهای روستایی کمک کند.

 

از سوی دیگر، پدیده‌ای که تا چندی پیش برای بسیاری غیرقابل باور بود، اکنون به واقعیتی ملموس تبدیل شده است: بیابانی‌شدن بخشی از اراضی مازندران. بخش‌هایی از گلوگاه، بهشهر، آمل، تلمادره ساری و خطیرکوه به دلیل قرار گرفتن در حاشیه کویر و کاهش بارندگی طی سال‌های اخیر، در زمره مناطق بیابانی طبقه‌بندی شده‌اند؛ تحول نگران‌کننده‌ای که چهره مازندران سبز را در حال تغییر نشان می‌دهد.

 

در کنار این تحولات، بر اساس آخرین بررسی‌های سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، فرونشست پنهان در دشت‌های شرق مازندران و استان گلستان به سطحی «فاجعه‌بار» رسیده است؛ پدیده‌ای که ریشه آن در فشار خشکسالی و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی است. پوشش گیاهی موجود، این فرونشست را تا حدی پنهان نگه داشته و رصد آن را با ابزارهای زمینی و هوایی دشوار کرده است؛ اما به گفته کارشناسان، ابعاد خطر آن برای زیرساخت‌ها و اراضی کشاورزی، بسیار جدی است.

 

مصادیق عینی تغییر اقلیم در مزرعه

 

مخاطرات تغییرات اقلیمی علیه گونه‌های مختلف کشاورزی در مازندران، تنها در قالب نمودار و آمار خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در مزرعه و باغ به‌روشنی قابل مشاهده است.

 

بارندگی‌های بی‌موقع مردادماه – که در تقویم محلی به «ماه انجیرپزان» مشهور است – کیفیت میوه انجیر را به‌طور محسوسی کاهش داده است. گرمای شدید خرداد و تیر نیز بر کیفیت صیفی‌جات اثر گذاشته و محصولاتی مانند گوجه‌های کم‌آب و خیارهای پوک را روی دست کشاورزان گذاشته است.

 

در حوزه باغداری، تجربه بارش برف سنگین و کاهش دما تا ۱۰ درجه زیر صفر در نیمه پاییز سال ۱۳۹۵، آن‌هم در اوج رسیدن میوه مرکبات، خسارات سنگینی به باغداران وارد کرد. در برنج‌کاری نیز افزایش دما تا بالای ۴۰ درجه در مقطع رسیدگی شالی، نمونه‌ای دیگر از فشار اقلیمی بر تولید است.

 

کاهش بارندگی در سال جاری، بر حق‌آبه زیست‌محیطی بسیاری از رودخانه‌های اصلی و فرعی مازندران نیز تأثیر گذاشته و تداوم حیات بسیاری از گونه‌های آبزی و گیاهان بومی را با تهدید مواجه کرده است؛ تغییری که پیامدهای آن تنها به مزرعه محدود نمی‌شود و تعادل بوم‌سازگان‌های طبیعی استان را نیز تحت فشار قرار می‌دهد.

 

پاسخ جهاد کشاورزی: از کاروان‌های ترویجی تا تغییر استراتژی

 

در واکنش به این شرایط، نهمین کاروان ترویجی الگوی کشت با رویکرد تغییر اقلیم، هم‌زمان با سراسر کشور در استان مازندران برگزار شد. در قالب این برنامه آموزشی–ترویجی، عنوان «الگوی کشت محصولات زراعی با رویکرد تغییر اقلیم» در ۲۲ شهرستان و ۲۹ نقطه استان، با حضور ۳۹ محقق به‌عنوان مدرس، محور فعالیت قرار گرفت تا بهره‌برداران برای مقابله با شرایط ناشی از تغییر اقلیم و افزایش تاب‌آوری آموزش ببینند.

 

سرپرست جهاد کشاورزی مازندران در این برنامه، با تأکید بر لزوم پذیرش تغییرات اقلیم و اثرات آن، کاهش مصرف نهاده‌ها، بازنگری در الگوی کشت و حرکت به سمت کشاورزی کنترل‌شده، دقیق و هوشمند را «راه نجات» این بخش عنوان کرد.

 

اسداله تیموری با توصیف وضعیت کنونی کشاورزی به‌عنوان وضعیتی «حساس و آستانه‌ای» از نظر تأثیرپذیری از تغییر اقلیم و فناوری، تصریح کرد: کشاورزی ۱۲ هزار سال قدمت دارد و همه چیز را تغییر داد، اما امروز انتخاب‌های ما به‌قدری حساس شده که هر عاملی می‌تواند آن را تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از بسترهای فعلی برای انتخاب ارقام باغی و زراعی و نژادهای دامی، حساس و آسیب‌پذیر شده‌اند و در چنین شرایطی، ما ناگزیر به انعطاف‌پذیری و تغییر رویکرد در نظام کشاورزی هستیم.

 

وی مقاومت در برابر تغییر را یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌ها در میان کشاورزان دانست و تأکید کرد: اگر توصیه علمی مبتنی بر تحقیقات ارائه می‌شود، باید آن را بپذیریم و از تجربه ارزشمند تحقیقات علمی استفاده کنیم.

 

از کشاورزی پُرنهاده تا کشاورزی نسل چهارم

 

سرپرست جهاد کشاورزی مازندران با تشریح جهت‌گیری استراتژیک این بخش، تغییر اقلیم را «بزرگ‌ترین چالش پیش‌روی کشاورزی» استان دانست و گفت: بسیاری از توصیه‌ها و ارقامی که هنوز استفاده می‌کنیم، با شرایط جدید ناسازگار و حساس هستند و همین موضوع باعث سرمایه‌بری و هزینه‌بری بیشتر با مصرف بالاتر سم، کود، خوراک و دارو می‌شود.

تیموری بر تغییر استراتژی از کشاورزی پُرنهاده به کشاورزی بهینه تأکید کرد و افزود: ما مجبوریم از پُرمصرفی نهاده‌ها فاصله بگیریم و به سمت کشاورزی کنترل‌شده، دقیق و بهره‌ور حرکت کنیم. استفاده از فناوری، ارقام مقاوم، نهاده‌های زیست‌بوم‌سازگار مانند کودهای آهسته‌رهاش و کودهای زیستی و تکنیک‌های جدید، دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه یک اجتناب است.

به گفته وی، وابستگی به ارقام برنج محلی در زراعت، ارقام قدیمی در باغبانی و عدم بهره‌گیری از تکنیک‌های نوین در پرورش دام، از چالش‌های خاص مازندران است که بدون بازنگری در الگوی کشت و حرکت به سمت زنجیره‌های کامل ارزش – از تولید تا فرآوری پیشرفته – امکان دستیابی به توسعه پایدار را محدود می‌کند. او هشدار داد که ادامه خام‌فروشی، به یک عادت مزمن تبدیل شده و باید از آن عبور کنیم.

 

تیموری تأکید کرد: جهت‌دهی کشاورزی آینده به سمت کشاورزی نسل چهارم، کشاورزی پایدار و کشاورزی دقیق، کنترل‌شده و بهره‌ور یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است و در این مسیر، توانمندسازی همه ارکان – از کارشناسان تا کشاورزان – یک استراتژی کلیدی است.

 

کاروان ترویجی؛ پیوند علم و مزرعه

 

این مسئول ارشد کشاورزی مازندران، کاروان‌های ترویجی را ابزاری برای همراهی با کشاورزان در میدان عمل توصیف کرد و گفت: هدف اصلی کاروان‌های ترویجی، آموزش و ترویج علم و فناوری برای دستیابی به بهره‌وری در فرآیند تولید، فرآوری و عرضه است و من خوشحالم که به‌عنوان یک معلم، در این کاروان همراه شما هستم.

 

او با اعلام این‌که از این پس کاروان‌های ترویجی با اهداف مختلف، از جمله ارتقای بهره‌وری، برای تمام محصولات به‌صورت موضوع‌محور در کنار کشاورزان فعالیت خواهند کرد، افزود: بخش ترویج، پیشانی ارتباط سازمان جهاد کشاورزی با کشاورزان است. کارشناسان ترویج باید با مقولات و تکنیک‌های جدید آشنا باشند و توانمندسازی این عزیزان باید در دستور کار جدی ما قرار گیرد.

 

تیموری مأموریت این کاروان‌ها را نفوذ فناوری و دانش، کاهش سختی کار، افزایش ارزش افزوده و در نهایت توانمندسازی بهره‌برداران و ایجاد انگیزه در جوانان و کشاورزان عنوان کرد و تأکید نمود: اگر می‌خواهیم کشاورزی مازندران در برابر تغییر اقلیم بایستد و همچنان نقش خود را در تأمین امنیت غذایی کشور ایفا کند، راهی جز پذیرش تغییر، به‌روزرسانی الگوی کشت و حرکت به سمت کشاورزی بهینه و هوشمند نداریم.